عطار نیشابوری، شاعر معروفی که باید بهتر بشناسید!


تاریخ ایران مملو از دانشمندان و هنرمندان ایرانی است که هریک به تنهایی گنجینه ای پر افتخار برای هر ملت و قومی محسوب می شوند. هر کدام از این مشاهیر، داستان ها و ارج و قرب خاص خود را دارند؛ از حافظ و سعدی گرفته تا جامی و مولانا هریک به شکل و طریقی به جایگاه پرمنزلتشان در تاریخ، فرهنگ و دانش این سرزمین دست یافته اند. عطار نیشابوری هم از این قاعده مستثنی نیست.

این شاعر و عارف مشهور ایرانی که در سال های پایانی قرن ششم هجری به دنیا آمد و در سال های نخست قرن هفتم نیز دار فانی را وداع گفت اما آنچه اهمیت دارد، رخدادهایی است که در حد فاصل این دو تاریخ رخ می دهند و از عطار، شاعری جهانشمول می سازد که متعلق به همه زمان ها و دوران ها باشد. در ادامه این مقاله، برای آشنایی با این شاعر و دانشمند ایرانی، با مجله الی گشت همراه باشید.

فرازی از زندگانی عطار نیشابوری

مطالب مرتبط:
راهنمای سفر به نیشابور
بازار سرپوش نیشابور با ۵۵۰ سال قدمت!
خیام نیشابوری؛ از رباعیات زیبا تا محاسبات بی نقص!

طبق آنچه که در زندگی نامه دانشمند عالیقدر آمده،  فریدالدین ابو حامد محمد بن ابوبکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری، در سال ۵۱۳ یا ۵۳۷ هجری قمری در روستایی به نام کدکن که به آن شادیاخ هم می گویند، دیده به جهان گشوده است. مستنداتی از اینکه وی چگونه دوران کودکی خود را سپری کرده، در دست نیست اما آنچه به طور قطع می دانیم این است که پدرش، در همان روستا به شغل عطاری مشغول بود و در این کار که در آن زمان نوعی طبابت و درمان بیماران نیز محسوب می شد، تبحر زیادی داشت.

شاید به همین خاطر و شاید به این دلیل که در آن دوران پسران کسب و کار آبا و اجدادی را ادامه می دادند، فریدالدین هم حرفه عطاری را پیشه کرد و در کنار آن به طبابت نیز می پرداخت. اما دنیا برای این عارف بزرگ برنامه های دیگری در سر داشت.

رخدادی که زندگی عطار را برای همیشه تغییر داد

در داستان ها آمده که یکی از روزها، فریدالدین در دکان خود مشغول کار بود که درویشی وارد مغازه اش می شود. درویش چندبار این جمله را تکرار می کند که: چیزی برای خدا به من بدهید.

عطار اهمیتی نمی دهد و چون درویش بی تفاوتی او را می بیند، می پرسد: تو چطور می خواهی از دنیا بروی؟

عطار پاسخ می دهد: همان طور که تو از دنیا می روی!

درویش می گوید: تو می توانی مانند من بمیری؟

و زمانی که با پاسخ مثبت عطار رو به رو می شود، دراز می کشد، کاسه خود را زیر سر می گذارد و می میرد. این اتفاق چنان عطار نیشابوری را تحت تاثیر قرار داد که زندگی اون را به کل و برای همیشه تغییر داد. پس از آن، فریدالدین به سراغ عرفای نامی آن زمان رفت و از میان آن ها شیخ الشیوخ عارف رکن الدین اکاف را به استادی برگزید و به تزکیه نفس روی آورد. پس از آن نیز زمان زیادی را به سفر اختصاص داد و گفته شده که در این سفرها با بسیاری از بزرگان عصر خود دیدار کرد. وی همچنین مسیر مکه تا ماوراء النهر را نیز پیمود و با بزرگانی چون مجدالدین بغدادی رسید.

داستان غم انگیز وفات عطار

بی هیچ اغراقی می توان گفت که پایان زندگی عطار، یکی از غم انگیزترین داستان هایی است که در مورد مرگ عرفا روایت شده است. در تاریخ آمده که با حمله قوم مغول به خراسان، این شاعر و عارف عالیقدر توسط یک سرباز مغول به قتل رسیده است. در کتاب کشکول، نوشته شیخ بهاء الدین ولد چنین می آید که زمان حمله قوم تاتار به نیشابور، مردم از پیر و جوان و زن و مرد قتل عام شدند و شیخ گرانمایه نیز در این زمان مورد ضربت یکی از سربازان مغول قرار گرفت و پیش از مرگ، با خون خود بر دیوار، این رباعی را نوشت:

در کوی تو رسم سرفرازی این است

مستان تو را کمینه بازی این است

 

با این همه رتبه هیچ نتوانم گفت

شاید که تو را بنده نوازی این است

منطق الطیر و دیگر آثار جاودانه این شاعر بزرگ

بی راه نیست که عطار از بزرگان شعر و ادب ایران زمین به شمار می آید. آثاری که از او به جا مانده این ادعا را تصدیق می کند و بر آن مهر تایید می زند؛ آثاری چون منطق الطیر، خسرونامه، مختارنامه، اسرارنامه و تذکره الاولیا همگی نشان از یک ذهن درخشان دارند. چنان که اگر قصد داشته باشیم تا در حوزه عرفن از سه نفر یاد کنیم، باید نام عطار را کنار اسامی سنایی و مولانا بگذاریم. افرادی که عرفان را به شعر فارسی آوردند و آن را به اعتلا رساندند؛ هرچند که بنا به گفته استاد شفیعی کدکنی در مقدمه ای بر منطق الطیر، شخصیت این حکیم گرانقدر در هاله ای از ابهام فرو رفته و با اینکه سنایی یک قرن پیش از وی می زیسته، از او اطلاعات بیشتری نسبت به عطار نیشابوری در دست است.

با این وجود، می دانیم که منطق الطیر مهم ترین اثر این شاعر گرامی است که با نام دیگر مقامات طیور، داستانی را از پرواز دسته بزرگی از پرندگان تعریف می کند که همگی راه میوفتند تا سیمرغ را پیدا کنند. در این داستان، از هر کدام از مرغان سخنی می شنویم که ما را به یاد افراد دور و برمان می اندازد. آن ها در حقیقت نماد انسان هایی هستند که در ادوار مختلف با سحط فکر و درک مختلف زندگی می کنند.

مزار و مقبره عطار نیشابوری

عطار، به زادگاهش وفادار ماند و با وجود سفرهای بسیار، در نیشابور به خاک سپرده شد. گفتنی است که آرامگاه کمال الملک، نقاش برجسته ایرانی نیز در نزدیکی مقبره عطار واقع شده و مزار خیام نیشابوری نیز در فاصله ای نه چندان دور قرار گرفته است.

بنای آرامگاه عطار در دوره تیموری و به دست امیر علیشیر نوایی ساخته شد و در طول زمان مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. بنای کنونی این آرامگاه از یک گنبد، چهار ورودی و هشت ضلع مختلف ساخته شده که همگی با کاشی کاری های زیبا، حس آرامش را در این فضا تداعی می کنند. جالب این که سبک معماری اولیه تا حد زیادی حفظ شده و به عنوان یک اثر مهم ایرانی- اسلامی همچنان باقی است.

در این مقاله، به معرفی شاعری بزرگ پرداختیم که آثارش در گرداگرد جهان، شهره بزرگان ادبیات است و شعر پارسی مرهون اشعار بی بدل وی بوده و هست. آرامگاه عطار  در سال ۱۳۴۲ در فهرست آثار ملی قرار گرفته است و در تقویم رسمی ایران، روز ۲۵ فروردین را به نام او روز ملی عطار نیشابوری نامگذاری کرده اند. آیا تا به حال از این شاعر بزرگ ایرانی شعری خوانده اید؟ برای ما شعر محبوبتان را بنویسید.

خیام نیشابوری و دستاوردهایش را بهتر بشناسید!


سفر به مشهد جذابیت های فراوانی دارد. از حرم مطهر گرفته تا جاذبه های ورزشی و طبیعی مختلف. اما در کنار این ها، نمی توان از سر زدن به مزار شعرا و دانشمندان شهیر ایرانی دوری کرد. سر زدن به مقبره های شعرای بزرگی همچون فردوسی و خیام را نباید در سفر به خراسان از دست داد. برای سفر به خراسان، تور مشهد می تواند یک انتخاب مناسب باشد اما اگر علاقمند شده اید تا در مورد خیام، این دانشمند بزرگ، ریاضی دان گرانقدر و شاعر معروف بیشتر بدانید، با مجله الی گشت در ادامه این مقاله همراه باشید.

مقبره خیام در زمستاناز خیام چه می دانیم؟

اغلب خیام نیشابوری را به عنوان یکی از شعرای برجسته می شناسیم که رباعی هایش نه تنها زبانزد ایرانی ها که جهانیان است. اما حقیقت این است که شعر تنها زمینه ای نبود که خیام در آن چیره دستی می کرد. این شاعر بزرگ که در قرن پنجم هجری در شهر نیشابور دیده به جهان گشود و در زمان حکومت سلجوقیان می زیست، علاوه بر شعر، دستی بر ریاضیات و نجوم داشت و در این زمینه ها به اکتشافات مهم و قابل توجهی نیز رسید. از تاریخ تولد و وفات غیاث الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خَیّام نیشابوری، تاریخ دقیقی در دست نیست اما در چند مقاله ای که در اواسط قرن ششم نوشته شده است، به صراحت از این دانشمند عالیقدر سخن به میان آمده است. همچنین در آثاری مانند چهارمقاله از نظامی عروضی و زندگی نامه خیام نوشته ی ابوالحسن علی بیهقی، می توان نام و رد پای خیام را مشاهده کرد که براساس همین شواهد، هم دوره این دو نویسنده بوده است.

خیام نیشابوریفرازی از زندگینامه خیام نیشابوری

 حکیم عمرخیام، ستاره شناس، ریاضیدان و شاعر قرن پنجم هجری با این که از نظر بیشتر مردم یک شاعر بی نظیر محسوب می شود اما خدمات زیادی را در حوزه های مختلف به ویژه ریاضیات و ستاره شناسی انجام داده است. با این وجود آنچه در طی صد سال اخیر مورد توجه علاقمندان واقع شده، درحقیقت بیشتر اشعار این شاعر بزرگ بوده است که به رباعیات خیام نیشابوری معروف است.

خیام در ۲۸ام اردیبهشت ماه سال ۴۲۷ هجری شمسی در نیشابور به دنیا آمد. پدرش ابراهیم، پیشه خیمه سازی داشت و به همین دلیل لقب خیام را یدک می کشید. سال ها بعد عمر خیام، تحصیل خود را در رشته فلسفه و ریاضیات آغاز کرد و به سرعت توانست در این زمینه به شهرت برسد. همین موضوع باعث شد تا جلال الدین ملک شاه از او دعوت کند تا روی طراحی یک تقویم جدید کار خود را آغاز کند. خیام بخش زیادی از عمر خود را صرف آموزش فلسفه و ریاضیات کرد. جالب این جا است که حتی نظریه هایی از مهارت او در پزشکی هم وجود دارد! این دانشمند عالیقدر در همان شهری که در آن به دنیا آمده بود، یعنی نیشابور درگذشت.

دستاوردهای خیام نیشابوری در ستاره شناسی و ریاضی

حاصل تلاش های بی وقفه عمر خیام، تدوین جداول نجومی دقیقی بود که با حمایت های ملک شاه با عنوان الزیج الملکشاهی به دست آمد. البته این جداول تاکنون تغییرات بسیاری را متحمل شده اند و تنها جدول ۱۰۰ ستاره ثابت در میان آن ها بدون تغییر باقی مانده است. از سوی دیگر به نظر می رسد که تقویمی که خیام آن را تدوین کرد به منظور حفظ ماه های اصلی تقویم قدیمی ساسانیان ایجاد شده باشد. در تقویم ساسانیان نیز هر یک سال شامل ۱۲ ماه بود و هر ماه سی روز داشت. گفته می شود که در این تقویم هر ۱۲۰ سال یک بار یک سال، یک ماه اضافه داشت.

نظریات مهم ریاضی و هندسه، دستاورد دیگر خیام نیشابوری

در تقویم جلالی اما هر ۴ سال یک روز به روزهای سال اضافه میشود اما هر دوی این تقویم ها، بر اساس ۳۶۵ روز در سال محاسبه شده اند. خیام نیشابوری و همکارانش برای افزایش دقت تقویم جلالی محاسبات زیادی انجام دادند که از چند و چون آن ها اطلاعات دقیقی در دست نیست. اما به جز تقویم شمسی، فعالیت های خیام در زمینه مباحث ریاضی هم شهره آفاق است و تفاسیر او از عناصر اقلیدسی و رساله اش درمورد جبر اهمیت زیادی داشته و دارد.

آنچه در تفاسیر او آمده است، نشان می دهد که خیام قصد داشته تا معادلات درجه سه را حل کند و محاسباتش بر روی اصل پنجم اقلیدس نام او را برای همیشه در تاریخ به عنوان یک ریاضیدان برجسته به ثبت رسانده است. خیام نیشابوری تا آن جا پیش می رود که با اثبات اعداد حقیقی، زاویه دید جهانیان را نسبت به ریاضیات به چالش می کشد. او همچنین نظریات مهم و قابل توجهی نیز در هندسه به ثبت رسانده است. اصلی ترین بخش محاسبات او درمورد معادلات مربوط به مکعب است که پس از ارشمیدس، آن ها را با یک شیوه متفاوت حل کرد.

رباعیات خیام نیشابوری

کمی بعد از مرگ عمر خیام، مجموعه شعرهایش تحت عنوان رباعیات جمع آوری شد. نکته جالبی که درمورد اشعار وی وجود دارد این است که همگی رباعیات خیام از چهار مصرع با ۱۳ سیلاب تشکیل شده اند که تمامی آن ها از دو وزن شعری خارج نیستند. رباعیات در قرن نه و ده هجری شمسی در ایران از محبوبیت زیادی برخوردار بود و عموما جنبه ای عرفانی دارند. در غرب، رباعیات خیام نیشابوری به واسطه ترجمه ادوارد فیتس جرالد (۱۸۵۹) به طور گسترده ای شناخته شده است. 

دستاوردهای حکیم خیام نیشابوری به این موارد محدود نیست اما در یک مطلب هم نمی توان تمامی آن ها را تشریح کرد. دانشمندان ایرانی از گذشته تا امروز ثابت کرده اند که علم و دانش در میان ایرانیان گنجینه ای است به ودیعه نهاده شده و امید این که این گنجینه همچنان باقی بماند و بر ذخایر آن افزوده شود. شما به غیر از خیام با کدام دانشمند ایرانی آشنا هستید؟ آیا از خدمات شایان توجه دانشمندان ایرانی به جهان باخبرید؟ برای ما بنویسید.