نگاهی به فرقه‌های مختلف شیعه در جهان اسلام


روزنامه هفت صبح – مصطفی آرانی: خاورمیانه مثل یک دیگ جوشان در حال جوشیدن است و بدون شک بخش بزرگی از این حرارت، مربوط به نیرو‌های شیعی است که به مرکزیت ایران در سراسر این منطقه در چارچوب محور مقاومت در حال مبارزه با آمریکا و البته برخی از متحدان منطقه‌ای آن مثل رژیم صهیونیستی یا رژیم‌های عربی هستند.

با این‌حال نباید تصور کرد که تمامی این نیرو‌های متحد در اهداف سیاسی، دارای اشترکات عقیدتی هم هستند. در فضای مجازی امروز نگاهی داریم به فرقه‌های مختلف شیعه. این تذکر را باید بدهیم که اطلاعات‌مان را از ویکی شیعه گرفتیم که سایتی زیر نظر مجمع جهانی اهل بیت است.

یکی از اتهاماتی که مدتی است (به طور مشخص از سال ۲۰۰۴ و بعد از سخنرانی ملک عبدالله، پادشاه اردن) از سوی کشور‌های غربی و نیز برخی از کشور‌های عربی منطقه به ایران زده می‌شود، این است که ایران در منطقه یک “هلال شیعی” راه انداخته است. آن‌ها مدعی هستند که شیعیان یمن، شیعیان شرق عربستان، شیعیان در بحرین، مردم ایران، شیعیان عراق، علویون در سوریه و دست آخر شیعیان لبنان حلقه‌های مختلفی هستند که با کمک هم یک هلال درست کرده‌اند و به یک قدرت ژئوپلتیک تبدیل شده‌اند.

فارغ از هدف “ایران هراسی” نهفته در این حرف، این پرسش مطرح است که آیا واقعا تمام این شیعیان در این کشورها، عقاید دینی مشابهی دارند یا نه. در این مطلب به بهانه تحولات سیاسی خاورمیانه، فهرست فرقه‌های مختلف شیعه را با توجه به مسایل جغرافیای سیاسی مورد بررسی قرار می‌دهیم.

۱. شیعه امامیه

نگاهي به فرقه‌هاي مختلف شيعه در جهان اسلام

شیعه امامیه یا اثنی عشری یا دوازده امامی یا جعفری نام مهم‌ترین فرقه در شیعه است که به امامت دوازده امام بعد از پیامبر باور دارند و معتقدند که امام دوازدهم هم نام پیامبر است و از سال ۹۴۰ میلادی، زنده، اما در غیبت کبری هستند. شیعه امامیه در حال حاضر قدرتمندترین مذهب شیعه در جهان هم هست چرا که مذهب رسمی در ایران به عنوان بزرگترین کشور شیعه است و حکومت در ایران بر مبنای قواعد این فرقه به حکمرانی می‌پردازد و به طور مثال تمامی قوانین باید از فیلتر شورای نگهبانی بگذرد که قوانین را با شرع شیعه امامیه منطبق می‌کند.

۲. کیسانیه

اگر این روزها، سریال مختار را دنبال کنید با شخصیتی تاریخی به نام محمد حنفیه آشنا هستید. به جز غُلات شیعه یعنی افرادی که در حق حضرت علی (ع) غلو می‌کنند که شهادت حضرت علی (ع) را نپذیرفتند و او را زنده پنداشتند. نخستین فرقه‌ای که در میان شیعیان ایجاد شد، از افرادی بود که به امامت محمد بن حنفیه، فرزند حضرت علی (ع) اعتقاد داشتند. محمد حنفیه در واقعه کربلا امام حسین (ع) را یاری نکرد و در مدینه ماند. پس از شهادت امام حسین (ع) بنابر نقلی ابتدا ادعای امامت کرد، اما پس از مدتی از این ادعا دست کشید و به امامت پسر برادرش معتقد شد. با این حال، فرقه کیسانیه او را امام خود می‌دانند. فرقه‌ای که البته این روز‌ها در جهان تشیع اثری از آن‌ها وجود ندارد.

۳. زیدیه

نام شیعیان زیدی این روز‌ها بیش از هر چیز، با حوثی‌ها در یمن گره خورده است. بعد از شهادت امام سجاد (ع)، برخی از شیعیان ایشان به امامت فرزند زید بن علی (و نه دیگر فرزند یعنی محمد بن علی که همان امام باقر (ع) شیعیان امامیه باشد) اعتقاد پیدا کردند. زیدیه از همان ابتدا اهل قیام به هر قیمتی بودند (و اساساً به تقیّه یعنی مصلحت‌اندیشی اعتقادی ندارند) و زید بن علی نیز در همان دوره علیه اموی‌ها قیام کرد و به شهادت رسید. این فرقه از دیگر فرق شیعه به تسنن نزدیکترند. نگفتن “حی علی خیر العمل” در اذان و قائل نبودن به متعه یا همان ازدواج موقت از اعتقادات آنهاست که مطابق با اهل سنت است.

برخی از علمای فرقه‌های اسلامی برای این گروه، سه، برخی دیگر هفده و برخی دیگر شش شاخه را توصیف کردند. مردم یمن زیدی مذهب‌اند و تا پیش از برپایی نظام جمهوری، امام ایشان در شهر صنعا زندگی می‌کرد. در دوران معاصر مهم‌ترین سکونتگاه زیدیان کشور یمن است که حدود ۴۵ درصد از جمعیت نزدیک به ۳۰ میلیونی آن را شیعیان تشکیل می‌دهند. (البته حوثی‌ها، نام یکی از فرقه‌های زیدی نیست و نام یک خاندان است.)

۴. محمدیه

نگاهي به فرقه‌هاي مختلف شيعه در جهان اسلام

بعد از امام باقر (ع)، برخی به امامت محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن معتقد شدند که از نوه‌های امام حسن مجتبی (ع) بود. او در تاریخ اسلام به عنوان محمد نفس زکیه مشهور است. محمد نفس زکیه، نخستین قیام کننده علوی علیه خلافت بنی عباس است. پدر وی عبدالله محض با نسبت دادن لقب مهدی به او، مردم را به بیعت با وی دعوت کرد. بنی عباس در ابتدا با وی بیعت کردند؛ اما پس از سقوط امویان، قدرت را به دست گرفته، با نفس زکیه مخالفت کردند.

نفس زکیه علیه منصور عباسی قیام کرد ولی به همراه بسیاری از طرفدارانش کشته شد. امام صادق (ع) با بیعت با نفس زکیه به عنوان اینکه او مهدی (یعنی امام غایب است)، مخالف بود و از این رو او و نیز فرقه محمدیه که به نوشته برخی بعد از او ایجاد شدند مورد تایید شیعیان امامیه نیستند.

۵. اسماعیلیه

اصلی‌ترین انشعاب‌ها در شیعه بعد از شهادت امام جعفر صادق (ع) به وجود آمده است، اما به جز ناووسیه و فطحیه که دو فرقه کوچک و کم اهمیت و با عمر کم بودند؛ مهم‌ترین فرقه منشعب بعد از این امام، اسماعیلیه است. برخی از شیعیان، بعد از امام صادق (ع) به امامت اسماعیل که پیش از وفات پدر در گذشت معتقد شدند و پس از او به امامت محمد بن اسماعیل اعتقاد پیدا کردند. به این فرقه اسماعیلیه گفته می‌شود.

عقاید اسماعیلیه حتی در اصول دین نیز با شیعیان امامیه متفاوت است چرا که به‌طور مثال، اسماعیلیان اعتقادی به بهشت و دوزخ جسمانی ندارند و در شریعت، آنان هفت رکن طهارت، نماز، زکات، روزہ، حج، جهاد و ولایت را دارند که البته رکن ولایت را از مابقی بالاتر و مهمتر می‌دانند. اسماعیلیه خود به شاخه‌های بسیار زیادی تقسیم شده است. اما در حال حاضر دو فرقه از آن باقی مانده است: اسماعیلیه آقاخانیه و اسماعیلیه بُهره.

آقاخانیه

باز مانده فرقه اسماعیلیه نزاری هستند که در حال حاضر به امامت کریم، معروف به آقاخان چهارم اعتقاد دارند. عنوان آقاخان برگرفته از لقب یکی از پدران او به نام حسن علی شاه است که در زمان قاجاریه از سوی فتحعلی شاه قاجار لقب آقاخان گرفت و در زمان محمد شاه قاجار حاکم کرمان شد. آقاخان بعد از اختلاف با قاجاریه، از ایران خارج شد و به افغانستان رفته و با حمایت دولت انگلیس در هندوستان اقامت کرد. تاکنون سه تن از نسل او به امامت اسماعیلیان رسیده‌اند.

آقاخان‌ها از زمان آقاخان سوم به اروپا مهاجرت کردند. امروزه پیروان فرقه آقاخانیه در کشور‌های متعددی پراکنده اند. بیشتر آنان در شبه قاره هند و آسیای میانه و بخشی دیگر در کشور‌های قاره اروپا و آمریکای شمالی و نیز آفریقا سکونت دارند. خود کریم آقاخان هم (که با ثروت صد‌ها میلیون دلاری یکی از افراد ثروتمند جهان است، در حال حاضر در اروپا (ظاهراً در پاریس) سکونت دارد. البته او که متولد ژنو است، در فروردین سال جاری اعلام کرد که توانسته شهروندی افتخاری پرتغال را هم دریافت و یک نهاد برای این فرقه در آن کشور نیز تاسیس کند.

بُهره

بُهره یا بُهره‌ها، نام گروهی دیگر از اسماعیلیه هستند. بیشتر آنان به شاخه طیبی مستعلوی فرقه اسماعیلیه متعلق‌اند و اصل و نسبی هندو دارند. هم اکنون این گروه اجتماعی در گجرات، بمبئی و هند مرکزی و نیز پاکستان ساکن‌اند. طبق برخی سرشماری‌ها اکنون حدود پانصد هزار نفر بُهره در جهان وجود دارند. بُهره‌ها در بازسازی برخی زیارتگاه‌های شیعه و نصب ضریح بر آنان در کشور‌های عراق، سوریه، اردن، مصر و فلسطین اهتمام ویژه‌ای دارند. حتی گفته می‌شود که آن‌ها از تعویض ضریح پیشین امام حسین (ع) که توسط خودشان ساخته و نصب شده بود، با ضریحی ساخته و پرداخته استاد فرشچیان که ایرانی‌ها آن را ساختند، کمی هم دلگیر شدند.

در مورد اسماعیلیه شاید برایتان جالب باشد بدانید که در طول تاریخ، دولت فاطمیان در مصر اعتقادات این فرقه را داشته است و در حال حاضر نیز دروزی‌ها در لبنان نیز بر اعتقادات اسماعیلیه هستند. از میان دروزی‌ها کسی که در سیاست، بیش از همه نام او را شنیدید، ولید جنبلاط است که یکی از مهم‌ترین رهبران دروزی لبنانی است.

۶. واقفیه

نگاهي به فرقه‌هاي مختلف شيعه در جهان اسلام

به دو گروه از شیعیان، واقفیه گفته می‌شود. یکی افرادی که بعد از شهادت امام موسی کاظم (ع) بر امامت ایشان توقف کردند و از اعتراف به امامت امام رضا (ع) سرباز زدند و معتقد بودند که امام کاظم (ع)، مهدی موعود است که در غیبت به سر می‌برد و رجعت خواهد کرد. همچنین به گروهی از شیعیان که بر امامت امام حسن عسکری (ع) توقف کردند و وی را مهدی موعود دانستند.

۷. جعفریه

یکی از آخرین فرقه‌های شیعه ایجاد شده در زمان زیست امامان شیعه است. جعفر بن علی، یکی از فرزندان امام هادی (ع) و برادر امام عسکری (ع) بود. او در شیعه به جعفر کذاب شهرت پیدا کرده چرا که پس از شهادت برادرش امام حسن عسکری (ع) ادعای امامت کرد. جعفر برای تثبیت امامت خود، تولد امام زمان را انکار کرد و مدعی میراث امام عسکری (ع) شد. همچنین می‌خواست بر جنازه امام یازدهم نماز بخواند، اما امام زمان (عج) مانع او شد. پیروان جعفر را جعفریه می‌گفتند.

علویون در سوریه چه اعتقاداتی دارند؟

علویان سوریه در حقیقت یک فرقه دینی منشعب از شیعه نیستند. آن‌ها در کنار علویان لبنان و جنوب غرب ترکیه مانند انطاکیه و ازمیر نسب خود را به ابوعبدالله حسین بن حمدان خصیبی می‌رسانند و علمای علویان نیز قائل به فصل‌الخطاب بودن دیدگاه او در امور هستند که مشابه جایگاه ولایت فقیه در عصر حاضر است و لذا به این علویان، خصیبیان نیز گفته می‌شود. علویان در حقیقت مانند شیعه دوازده امامی به خداوند، پیامبر و ائمه باور دارند و تنها تفاوت آن‌ها با شیعیان در این است که برخی از مسائل شرعی را مانند شیعیان رعایت نمی‌کنند.

در مورد چرایی این موضوع دلایل مختلفی بیان شده و به طور مثال برخی از فشار دولت عثمانی روی این افراد صحبت کرده‌اند. با این‌حال برخی نیز می‌گویند که نقل قولی تاریخی به اشتباه به خصیبی نسبت داده شده (در حالی که متعلق به فردی دیگر بوده است). اما در هر حال نتیجه این است که در حال حاضر علویان (یا دست‌کم بسیاری از آن‌ها بر این اعتقادند که تکلیف در مورد آن‌ها ساقط شده است.

اهل حق چه کسانی هستند؟

ممکن است برای‌تان این سؤال ایجاد شود که چرا در این متن از اهل حق (که به‌طور عمده در کردستان ایران و عراق زیست می‌کنند) صحبت نکردیم. با وجود اینکه اکثر فرقه‌های متعدد و متفاوت صوفیه از جمله اهل حق از دید افراد تاریخی از دل مذهب شیعه برآمده‌اند، اما به دلیل اعتقادات فرقه اهل حق و برخی دیگر از فرق صوفیه، آن‌ها از دید برخی علمای امامیه، واجد عنوان مسلمان نیستند. با این حال این موضوع در مورد همه فرقه‌های صوفیه نیز صدق نمی‌کند.

به‌طور کلی به قول سایت نهاد نمایندگی رهبری (پرسمان) اگرچه بر اساس مولفه‌های اسلامی، نمی‌توان گروه‌ها و فرقه‌های مختلف تصوف را با شدت و ضعف‌های آن‌ها به علت عدم تبعیت از موازین شرعی و احکام الهی و سنت پیامبر (ص) و مکتب امامان، مومنان حقیقی و مسلمانان واقعی دانست ولی به هر حال و با تسامح باید گفت تا زمانی که دراویش اظهار اسلام می‌کنند، می‌توانند در دایره مسلمانان داخل شوند.

آیا مذهب شیعیان لبنان با مذهب شیعیان ایران متفاوت است؟

نگاهي به فرقه‌هاي مختلف شيعه در جهان اسلام

یکی از سؤالات جدی در خصوص فرقه‌های شیعه این است که آیا مذهب شیعیان لبنان و به‌طور مشخص حزب‌الله لبنان با شیعیان ایران و به‌طور مشخص مذهب جمهوری اسلامی متفاوت است. این سؤال از این جهت به وجود می‌آید که در سبک زندگی این دو شاخه از شیعیان تفاوت محسوسی دیده می‌شود و مثلاً شیعیان لبنان در جامعه‌ای با دولت سکولار زیست می‌کنند و این در حالی است که مردم ایران در جامعه‌ای با دولت اسلامی زندگی می‌کنند.

در پاسخ باید گفت تفاوت این دو تصویر از شیعه، نه به دلیل اعتقادات متفاوت که به دلیل راهبرد‌های متفاوت است. شیعه در ایران بر بستر اکثریت جمعیتی و البته با ذهنیت سیاسی انقلابی امام خمینی به سمت ایجاد یک حاکمیت اسلامی رفت و تلاش کرد که قوانین شرعی را نیز در جامعه پیاده کند، اما در لبنان، این مذهب در اقلیت است و عملاً امکان چنین کاری را ندارد. از سوی دیگر رهبران شیعی در لبنان و به‌طور مشخص امام موسی صدر تفکری سیاسی انقلابی را در اولویت نداشتند و بیش از هر چیز به ارتقای سطح زیست فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه شیعیان در لبنان می‌اندیشند.

به همین دلیل است که مصطفی چمران در لبنان، معلم یک هنرستان می‌شود تا به ارتقای مهارت‌های فنی جوانان شیعه کمک کند، اما در ایران نماینده مجلس و وزیردفاع می‌شود بنابراین تفاوتی که میان این دو دیده می‌شود در واقع بر بستر مسائل جمعیتی و البته به دلیل تفاوت ذهنیت رهبران شیعی در جامعه است که خود را در سبک زندگی مردم نشان داده، اما ارتباطی به عقاید مردم ندارد.

نگاهی بر غذای ملی مالزی، ناسی لماک


برنج نارگیلی ای که در گوشه ای از بشقاب قرار گرفته، دانه ها، تخم مرغ آبپز و تکه های ماهی بشقاب ملی غذایی مالزی یعنی همان ناسی لماک را تشکیل می دهند. ناسی لماک از آن دسته غذاهای ساده ایست که بر سر میز مالزیایی ها زیاد دیده می شود، این غذای ملی مالزیایی تاریخچه ای در پس خود دارد. با الی گشت همراه باشید:

مطالب مرتبط:
این غذاهای خوشمزه اسپانیا را امتحان کنید
این غذاهای سنتی محبوب برلینی هاست!

داستان غذای ناسی لماک به عنوان یکی از غذاهای مزرعه داران شروع شد، کار کردن های طولانی بر روی مزرعه به این معنا بود که باید غذایی در کار باشد که هم مغذی و هم خوشمزه باشد. برنج، روغن و ماهی هم می توانست ایده ی خیلی خوبی برای این منظور باشد و این گونه بود که داستان ناسی لماک شروع شد… البته نگاهی دقیق تر به مواد تشکیل دهنده ی این غذا کاملا شما را متوجه می کند که چرا این غذا تا این اندازه توانسته جای خود را در بین محلی ها باز کند.

برنج سانتان

برای برنج این غذا از برنج ساده ی سفیدی استفاده می شود که با شیره ی نارگیل ترکیب و بخارپز می شود تا احتمال سوختن آن پایین بیاید. شیره ی نارگیل یا همان سانتان همان لماک است که با کمی زنجبیل قاطی می شود و طعم بسیار لطیفی می گیرد.

سمبل

سمبل هم یکی دیگر از مواد ناسی لماک و نوعی سس فلفل قرمز است که در گوشه ی بشقاب گذاشته می شود. از آنجا که مالزیایی ها یکی از مردم آسیایی چند فرهنگه هستند، ادویه هایی دارند که در هیچ جای دیگر دنیا نمی توان پیدا کرد، در سمبل هم ادویه های مختلفی ریخته می شود که طعم خیلی خاصی دارد.

دانه های روغنی سرخ شده، ماهی، خیار و تخم مرغ آبپز

این مواد هم کمک می کند تا ناسی لماک بسیار منحصر بفرد شود و غذای ملی مالزی به حساب بیاید، این مواد در کنار هم ترکیب چربی دارند و شاید برای بعضی از افراد خوردنشان در کنار هم نامعقول باشد اما باید بدانید که ناسی لماک بدون حتی یکی از این مواد هیچ است!

علیرغم اینکه شنیدن نام غذای ملی ممکن است این تصور را در شما بوجود بیاورد که با غذای گرانی طرفید اما چنین نیست و باید گفت که این خوشمزه ی مالزیایی غذایی ارزان است که در هر جای مالزی می توانید آن را تهیه کنید از دکه های کنار خیابانی گرفته تا لوکس ترین رستوران های مالزی.

البته ادویه هایی که در  ناسی لماک استفاده می شود هم با گذشت زمان کمی تغییر کرده و برای مثال ممکن است یک خانواده آن را کمی متفاوت تر نسبت به خانواده ی دیگر درست کند. مثلا در ناسی لماک چینی از گوشت هایی به غیر از گوشت گاو و گوساله استفاده می شود و یا نوع هندی آن شامل ناس لماکی است که در برگی های درخت موز قرار می گیرد و سس سمبل آن هم با ادویه های دیگری ترکیب می شود. اما مطمئن باشید هر نوع آن را که امتحان کنید به اندازه ای از آن لذت می برید که احتمالا یکی از غذاهای ثابت میزهای خانه ی خودتان هم می شود!

نگاهی به ویدئوی خبرساز کودک و داماد؛ ترسناک و غم‌بار


روزنامه اعتماد – زهرا چوپانکاره: اگر صدای عاقد و حضور مرد جوان و اشاره مداوم دست‌های زنی را که به دختر علامت می‌داد بله را الان نگوید و حالا بگوید از تصویر حذف می‌شد، ویدیو می‌توانست لحظه‌هایی باشد از هزاران جشن تولدی که در صدرش دخترکی با لباس نو نشسته است و دور و برش پر است از هیاهوی هم‌بازی‌هایش. اما هم صدای عاقد بود که کلمات «مکرمه و محترمه و عندالمطالبه» را تکرار می‌کرد و هم حضور زنی که دلواپس بود مبادا دختر بله را زود بگوید.

نگاهی به ویدیوی خبرساز کودک و داماد؛ ترسناک و غم‌بار

البته مرد جوانی که با پیراهن سفید کنار دخترک نشسته بود به هر کسی که این فیلم را می‌دید حالی می‌کردند که از جشن تولد خبری نیست بلکه داریم صحنه‌های واقعی از یک مراسم عقد (به قول خانواده دختر صیغه موقت) را می‌بینیم. تجسم عینی «کودک‌همسری». ویدیوی کوتاهی که از شهرستان بهمئی استان کهگیلویه و بویراحمد، موج بزرگی در شبکه‌های اجتماعی به راه انداخت؛ از آن موج‌هایی که مسوولان دادگستری و معاونت زنان ریاست‌جمهوری و اورژانس اجتماعی کشور ظرف کمتر از ۲۴ بسیج کرد تا غائله را بخوابانند.

بعدازظهر دیروز خبر «ارشاد خانواده‌ها و منتفی شدن عقد» منتشر شد. در ویدیو دختر می‌خندید و هم‌بازی‌هایش می‌گفتند: «عروس رفته گل بچینه»، هم‌بازی‌هایش دست می‌زدند و می‌رقصیدند. شاید مثل همه روز‌های دیگری که با هم بازی می‌کردند، بی‌خبر از اینکه این بازی دیگر شوخی‌بردار نیست.

ویدئویی عجیب از عقد یک دختر خردسال در یاسوج

انیس خانم ۹ ساله بود که عروسش کردند. تا مدت‌ها به شوهرش می‌گفت داداش غلامرضا. بخت با انیس خانم همراه بود که داداش غلامرضا با او مهربان بود و هر وقت که غذا را خراب می‌کرد می‌بردش بیرون غذا بخورند یا اگر می‌دید با دختر‌های همسایه در حال عروسک‌بازی است بداخلاقی نمی‌کرد. طول کشید تا انیس خانم بفهمد که ازدواج چیست و توی خانه جدید چه کار می‌کند.

كودك و داماد

بعدا این‌ها را با خنده تعریف می‌کرد. بعدا یعنی ۴۰ سال بعد از فوت شوهرش. عمر این خاطره به حدود ۸۰ سال قبل برمی‌گردد. خاطره آن زمان انیس خانم هنوز ماجرای زندگی امروز بعضی دختربچه‌هایی است که بی‌آنکه احتمالا بدانند «عندالمطالبه» یعنی چه و «صداق معلوم» چیست پای سفره عقد می‌نشینند، چون به گفته مظفر الوندی، دبیر سابق مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک یک پای قانون می‌لنگد: «قانون حداقل سن را تعیین کرده، اما استثنایی که در آن قائل شده باعث می‌شود که این قبیل مسائل همچنان پیش بیاید. البته فکر می‌کنم محاکم قضایی اگر دقیق‌تر به این استثنا توجه کنند می‌توانند جلوی این اتفاقات را بگیرند.

شرط این است که رضایت ولی وجود داشته باشد، دوم اینکه مصلحت کودک در نظر گرفته شود و سوم هم لزوم مجوز از دادگاه است. همین یک شرط «مصلحت کودک» را هم اگر با دقت در نظر بگیریم می‌بینیم که در چنین ازدواجی این مصلحت در نظر گرفته نشده است. برای تشخیص مصلحت کودک سخت نیست که ببینیم دختری که در سن ۹ سالگی به عقد یک مرد بیست و چند ساله در می‌آید امکان برخورداری از حقوقش را ندارد. این کودک باید کودکی خودش را فراموش کند و باید در سنین پایین با مساله فرزندآوری روبرو شود.»

الوندی البته معتقد است که وقتی تلاش‌ها برای سفت‌و سخت کردن شرایط علیه کودک‌همسری هنوز به ثمر نرسیده است می‌شود از همین استثنا برای توقف قانونی ازدواج‌های اینچنینی استفاده کرد: «هر وقت مجلس اقدام می‌کند تا قانونی در این مورد تصویب شود شورای نگهبان احتمالا بنا به ملاحظات شرعی آن را برمی‌گرداند. فعلا در این مورد کاری نمی‌توانیم بکنیم پس باید با استفاده از همین مواردی که در ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی است مانور دهیم تا مسوولان و متولیان با دقت و وسواس بیشتر به آن نگاه کنند.»

علی سعیدی، رییس دادگستری بهمئی روز گذشته به ایرنا گفت: «دستگاه قضا بلافاصله پس از شنیدن موضوع خانواده زوج و زوجه را شناسایی و آن‌ها را به دادگستری دعوت کرد. با پیگیری‌های انجام‌شده از عاقد، داماد و اولیای دختر بچه معلوم شد این عقد موقت طبق رسومات محلی و عشیره‌ای انجام شده و تنها برای نامگذاری پسر و دختر برای هم انجام شده.

كودك و داماد

پس از گفتگو و ارایه مشاوره به این خانواده‌ها با بخشش مهریه توسط ولی زوجه و بخشش مدت (دو سال) توسط ولی زوج، صیغه منتفی و باطل شد.» این رسومات محلی و عشیره‌ای است که سبب می‌شود گاهی خانواده‌ها نه از روی اجبار اقتصادی که با تکیه بر باور‌های فرهنگی به دختربچه‌های‌شان لباس عروس بپوشانند. الوندی می‌گوید تجربه‌اش در مرجع ملی حقوق کودک نشان داده که خیلی وقت‌ها این باور‌ها را می‌شود از طریق مراجع محلی تغییر داد: «تجربه جهانی در مورد این موضوع وجود دارد و دو، سه سال پیش ما هم در مرجع ملی حقوق کودک آن را آزمایش کردیم و آن هم مداخله عالمان دینی در این موضوع است.

در خود کشور چندین نشست و همایش برگزار شد که طی آن‌ها رهبران مختلف ادیان رسمی موجود در قانونن اساسی در آن حضور پیدا کردند. استفاده و بهره‌مندی از رهبران مذهبی یکی از راه‌هایی است که سازمان ملل هم بر آن تاکید کرده است.» او معتقد است موضوع اگر درست در میان این رهبران مذهبی در جوامع محلی تبیین شود مقاومتی در برابر پذیرش آن نخواهند داشت: «قبلا دبیرخانه مرجع ملی این موضوع را در دستور کار خود داشت. جلسات مشترک با ائمه جمعه برقرار می‌شد و من خودم با تقریبا ۲۰ نفر از نمایندگان ولی فقیه در استان‌ها به صورت حضوری مذاکره کردم و همه هم قبول داشتند. اگر موضوع درست تبیین شود واقعا در برابرش مقاومتی نمی‌کنند فقط باید از راه درست انجام شود.»

خسارت مضاعف

شوک اولیه ویدیو که کمی در شبکه‌های اجتماعی خوابید، موج دوم به راه افتاد: آیا بازنشر گسترده ویدیویی از یک کودک با ذکر کامل مشخصات و نشان دادن چهره‌اش اخلاقی است؟ حسن نمکدوست، استاد ارتباطات در توییتر نوشت: «ویدیویی بسیار تلخ از عقد یک کودک مورد توجه قرار گرفته. من هم مانند دوستانی که دقت کرده‌اند، انتقاد صریح به موضوع را حتما درست و انتشار و بازنشر ویدیوی اصلاح نشده را قطعا نادرست می‌دانم. هر دو کار – تحمیل ازدواج به یک دختر خردسال و انتشار تصویر و نام او – نقض حقوق کودک هستند.»

حالا برخی مانند او به جد معتقدند که نشر بدون اجازه و بدون آگاهی این ویدیو که هویت یک کودک را در معرض جنجال‌های خبری قرار داده است نادرست است و عده‌ای می‌گویند اتفاقا نمایش چهره کودکانه او بود که سبب شد مسوولان ناگهان دست به‌کار شوند تا این عقد را باطل کنند.

كودك و داماد

الوندی حرف نمکدوست را قبول دارد، اما بخشی از دلایل گروه دوم را هم تکرار می‌کند: «مظلومیت کودک همین است که تا نکته‌ای در موردش پخش و انتشار داده نشود کسی به فکر حقوقش نمی‌افتد. نمی‌دانم البته نشردهندگان این ویدیو چه قصدی داشتند، اما نفس این کار تخلف است. تصاویر کودک در این شرایط نباید منتشر شود. اما نکته اصلی در این داستان موضوع ازدواج زودهنگام است که باید بیشتر مورد توجه قرار بگیرد و باز هم می‌گویم در مورد کودکان موضوع دقیقا همین است که تا خبری نپیچد کسی به فکرشان نمی‌افتد.»

شیوا دولت‌آبادی، روانشناس هم دیدگاه تقریبا مشابهی دارد؛ شاید نمایش یک چهره کمکی باشد به روایت داستان صد‌ها دختر دیگری که بی‌سروصدا در کودکی به خانه شوهر می‌روند: «فکر می‌کنم اگر انتشار چنین ویدیو‌هایی حتی به قیمت آزرده شدن یک کودک تمام شود، تاثیر وسیع‌تری بگذارد شاید به ریسکش بی‌ارزد. این موضوع به خاطر غم‌انگیز بودنش به خاطر اطلاع‌رسانی عمومی و نشان دادن اتفاقات کشور به مسوولان تاثیرگذار است.».

اما به قول او راهکار‌های اخلاقی‌تری هم برای روایت کردن این روایت‌ها وجود دارد: «اخلاق توصیه می‌کند که وقتی موضوعی این‌قدر مخرب است و می‌تواند هویت افراد را خدشه‌دار کند باید به صورت بی‌نام به آن پرداخت. باید بدانیم که برای تاثیرگذاری تا کجا باید پیش برویم و در مسیر نوعی فیلترگذاری داشته باشیم. می‌شود که عموم ندانند این اتفاق دقیقا برای چه کسی رخ داده و در عین حال مسوولان به صورت خاص تمام اطلاعات را داشته باشند تا بتوانند اقدام کنند.

هرگونه هتک حرمت از انسان را باید در صورت امکان به صورت ناشناس پوشش داد، اما به نحوی به آن پرداخت که افکار عمومی هم در جریان اتفاقاتی که رخ می‌دهد قرار بگیرد.» فارغ از این، اما و اگر‌های اخلاقی و رسانه‌ای مرجعی مانند یونیسف همواره اعلام می‌کند که تصاویر کودکان نمی‌تواند و نباید برای برانگیختن احساسات عمومی و به ثمر نشاندن هر موضوعی مورد استفاده بدون اجازه و بدون آگاهی قرار بگیرد، به ویژه اگر این تصویر قرار است با مفاهیم منفی همنشین شود و به نوعی تبدیل به بخشی از هویت آن کودک شود؛ بخشی که بدون اینکه بخواهد به او تحمیل می‌شود.

اما اگر قانون بدون، اما و اگر راه را بر کودک‌همسری می‌بست آیا لازم بود که سر این دو راهی اخلاق و عمل قرار بگیرد؟ فریده اولادقباد، رییس فراکسیون زنان مجلس شورای اسلامی به «اعتماد» می‌گوید که این فراکسیون همچنان در پی به ثمر نشاندن موضوع ممنوعیت کودک‌همسری است: «دو ماهی هست که مجدد نامه داده‌ایم به هیات رییسه مجلس تا طرح ردشده کودک‌همسری را مجددا در دستور کار قرار بدهند. هنوز ناامید نشده‌ایم و آن را پیگیری می‌کنیم.»

كودك و داماد

بعد صحبت از نیاز به آموزش‌های عمومی می‌کند و لزوم ورود صداوسیما برای تغییر فرهنگ. اما وقتی طرح مجلس برای مقابله با کودک‌همسری رد می‌شود به این معنا نیست که این موضوع حمایت لازم را در سطوح کلان ندارد. اولادقباد با بله و خیر پاسخ این پرسش را نمی‌دهد به جای آن سعی می‌کند موضوع را این‌گونه توضیح دهد: «کودک اسمش با خودش هست! کودک یعنی انسانی که احتیاج به جامعه‌پذیری و آموزش و مهارت‌های زندگی دارد. مسوولان این بچه‌ها را مثل فرزندان خودشان ببینند. فکر کنند آیا حاضرند دختر ۹ ساله خودشان به عقد یک نفر درآید؟ آیا بچه‌شان از نظر پزشکی، آموزشی، تربیتی و روحی می‌تواند این نقش را بر عهده بگیرد؟»

خردادماه امسال مدیرکل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری زنجان به ایرنا گفت: «طی سال گذشته ۳۷ هزار مورد ازدواج کودکان زیر ۱۴ سال در کشور به ثبت رسیده که سهم استان زنجان هزار و ۴۰۰ مورد بوده که در رتبه‌های اول کشوری قرار گرفته است.» خدا انیس خانم را بیامرزد، مدام می‌گفت: «زمان ما این‌جوری بود.» و البته نمی‌دانست در بعضی جا‌ها ماضی او هنوز استمرار دارد.